Trong chớp mắt: Sức mạnh của việc nghĩ mà không cần suy nghĩ

Câu chuyện bắt đầu về bức tượng Kouros được bảo tàng Getty mua vào tháng 9 năm 1983 trước đó đã được các nhà khoa học, khảo cổ dành 14 tháng trời để chứng minh nó là đồ thật có niên đại khoảng 2.000 năm tuổi, nhưng chỉ bằng một cái nhìn 2 giây người ta đã xác định nó là đồ giả. Vậy chuyện gì đã xảy ra khi một bên với rất nhiều dữ kiện, tư liệu, máy móc và thời gian lại nhầm lẫn một cách tai hại còn người khác chỉ mất có 2 giây là bóc mã ra vấn đề, có đúng không khi chúng ta vẫn thường nói nhau rằng phải suy nghĩ thật kỹ trước khi hành động. Trong chớp mắt sẽ giải đáp những thắc mắc của chúng ta như, vì sao có những người luôn đưa ra những quyết định sáng suốt, còn một số khác thì không; bí ẩn của những nhận định được đưa ra chỉ trong một cái chớp mắt; vì sao đám đông thường nhầm lẫn với những gì kỳ lạ, khác thường là xấu xa, tiêu cực; liệu nhiều có tốt nhơn ít. Điều gì chi phối tư duy và suy nghĩ của con người trong các hoạt động thường ngày, chúng ta có thể đọc vị người khác chỉ qua một cái nhìn hay không ? … Tất cả đều được tác giả dẫn dắt và lý giải thông qua những thí nghiệm về lĩnh vực tâm lý học khiến chúng ta không khỏi bất ngờ. Ông còn đưa ra thuyết “những lát cắt mỏng” để lý giải rằng chúng ta hoàn toàn có thể tin tưởng“Những quyết định nhanh, xuất thần cũng hữu dụng như những quyết định thận trọng, được xem xét kĩ lưỡng vậy”. Trong chớp mắt là quyển sách viết về sức mạnh của việc nghĩ mà không cần suy nghĩ.

“Thuyết những lát cắt mỏng” – chia nhỏ vấn đề thành những lát cắt mỏng và lượt bỏ những thông tin không cần thiết giúp các nhà khoa học đã giải quyết hoặc dự đoán một số vấn đề nhanh gọn mà không tốn nhiều thời gian. Nhà tâm lý học Gottam có thể tiên đoán số phận hôn nhân của một cặp đôi chỉ bằng cách phỏng vấn họ trong thời gian 5 phút, nhà điểu học David Sibley chỉ cần nhìn một con chim bay thoán qua trên bầu trời đã xác định được tên gọi của chúng, hay các nhà sản xuất phim Hollywood nhanh chóng chọn Tom Hanks vào vai diễn (trong phim Apollo 13) ngay khi vừa trông thấy anh ta. Trong một số trường hợp tác giả còn cho rằng “ít còn tốt hơn nhiều”, có nghĩa là chỉ cần tập trung vào một dự kiện được chọn lọc chúng ta hoàn toàn có thể rút ra được kết luận, ví dụ như thí nghiệm khoa học đánh giá một con người thông qua việc trông thấy phòng ngủ của anh ta cho kết quả gần như chính xác, còn hơn hẳn việc phỏng vấn bạn bè hoặc gặp trực tiếp anh ta, hay các nhà bán bảo hiểm đã rút ra được kết luận là chỉ cần lắng nghe giọng điệu của bác sĩ trao đổi với bệnh nhân là có thể xác định bác sĩ nào có khả năng bị kiện nhiều nhất, gây nhiều tranh cãi nhất đó là trường hợp bệnh viện Cook đã ứng dụng thuật toán Goldman để khám cho những bệnh nhân có nghi ngờ bệnh tim.

Ở một số trường hợp những quyết định tức thời đóng một vài trò vô cùng quan trọng, có thể xoay chuyển cục diện trên chiến trường mà Gadwell gọi đó là “cấu trúc bộc phát”. Đội Đỏ của Paul Van Riper chỉ dựa vào kinh nghiệm và sự phán đoán tình huống trên chiến trường đã đánh thắng đội Xanh được trang thiết bị hiện đại, tinh vi trong trò chơi chiến tranh “Thách thức thiên niên kỷ 02”, những người lính cứu hoả đã phản ứng nhanh nhạy và nhiều lần thoát chết gan tất. Trong những hoàn cảnh cụ thể chúng ta hoàn toàn có thể tin tưởng ở bản năng và những phán quyết tức thời “Khi chia nhỏ vấn đề ra thành những lát cắt mỏng, khi nhận ra những mẩu thông tin nhỏ và đưa ra đánh giá tức thời, chúng ta cần phải thực hiện quá trình lược bỏ một cách có ý thức”.

Tuy nhiên những quyết định chớp nhoán đó không phải lúc nào cũng hoàn hảo, cũng như áp dụng thuyết những lát cắt mỏng không đúng hoàn cảnh thì chúng có thể dẫn dắt chúng ta đi đến những sai lầm, thậm chí là rất nghiêm trọng như trường hợp của vị tổng thống thứ 29 của Mỹ, Warren Harding (được bầu vào năm 1920 và chết vì đột quỵ hai năm sau đó). Warren Harding có ngoại hình cao to, tóc sẫm màu, được đánh giá là rất đẹp trai và ngay lập tức công chúng Mỹ đã nhận định sai lầm rằng ngoại hình lý tưởng của một người đàn ông tương ứng với tài năng, phẩm chất bên trong của anh ta. Thực chất Warren Harding được sử gia Mỹ đánh giá là một trong những vị tổng thống tồi tệ nhất nước Mỹ, đặc biệt là về mặc trí tuệ. Chuyện này cũng diễn ra tương tự ở một nửa trong 500 tập đoàn được khảo sát, đứng đầu tập đoàn đều là những người đàn ông cao ráo (gần 1,8m) có vóc dáng ưa nhìn chiếm tỷ lệ đa số “Chúng ta có ý thức về hình dáng bên ngoài của một nhà lãnh đạo và hình mẫu đó tác động mạnh mẽ đến mức khi ai đó có đặc điểm phù hợp với hình mẫu này và chúng ta bỏ qua hoàn toàn những suy xét khác”. Câu chuyện về nghệ thuật bán xe hơi của Golomb liên tưởng đến thí nghiệm xã hội của Ayres (màu gia và giới tính ảnh hưởng thế nào đến mức giá buôn bán xe) và bài kiểm tra chủng tộc (IAT) cho ta những kết luận bất ngờ, rằng vẫn tồn tại nhiều định kiến chôn sâu vào dạng tiềm thức về vóc dáng, màu da, giới tính đã ảnh hưởng rất lớn đến những quyết định hàng ngày của chúng ta.

Song song với những vấn đề đặt ra Malcolm Gadwell chỉ ra rằng chúng ta hoàn toàn có thể loại bỏ những sai lầm kể trên, luyện tập phán đoán bằng mắt, đọc vị người khác và lắng nghe tiếng nói của bản thân ở dạng tiềm thức. Những người lính cứu hoả đã thoát ra khỏi vụ nổ của đám cháy chỉ bằng linh tính trực giác mách bảo họ, và khả năng này không phải ngẫu nhiên mà có, chính là nhờ kinh nghiệm mang lại. Câu chuyện hai nữ chuyên gia sống bằng nghề nếm thực phẩm Gail Vance Civille và Judy Heylmun đã mất gần 20 năm để thành thục kỹ năng này và những người cho rằng bức tượng Kouros là giả chỉ qua cái nhìn đầu tiên đều là những chuyên gia kỳ cựu, nổi tiếng trong lĩnh vực khảo cổ học. Còn các học sinh da màu được khuyên là nên có những suy nghĩ tích cực về Martin Luther King hay Colin Powell trước khi làm bài kiểm tra. Đoàn Hài kịch ứng tác nhanh trước đó phải mất nhiều thời gian để tập luyện và phối hợp cho ưng ý trước khi biểu diễn. Sự cố ở thảm kịch trên đại lộ Wheeler, bang California – 4 cảnh sát đã nhầm lẫn giữa 1 người sợ hãi và một tên tội phạm, là một bài học đắt giá để buộc những cảnh sát phải học cách xử lý tình huống, thoát khỏi vùng trắng và đọc vị người khác chỉ qua một cái nhìn. (Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng mỗi chúng ta hoàn toàn có thể học cách luyện tập bằng mắt để đọc vị người khác, vì trên khuôn mặt của mỗi người luôn chứa đựng một số lượng thông tin mà chúng ta hoàn toàn có thể nắm bắt được).Tóm lại năng lực đó chính là “Khả năng chiết suất một lượng lớn thông tin có ý nghĩa chính từ những lát cắt mỏng nhất của kinh nghiệm”.
Sách tâm lý hay nên đọc: Trong chớp mắt (Malcom Gladwell) - Tâm Lý ...Bài học mà Malcolm Gadwell rút ra từ “Trong chớp mắt” – Blink đó là: Chúng ta hoàn toàn có thể tin tưởng những phán đoán, những quyết định nhanh xuất thần chỉ trong một cái chớp mắt, nó cũng hữu dụng như những quyết định được xem xét kĩ lưỡng vậy. Thứ hai, biết được những nguyên nhân gây ra những sai lầm trong nhận thức nhanh nhạy sẽ giúp chúng ta điều chỉnh môi trường để có thể điều khiển được kiểu nhận thức này “Kiểu như chúng ta có thể ngăn mọi người tham gia chiến tranh, bố trí các y bác sỹ trong phòng cấp cứu hay tuần tra trên các đường phố mà không gây ra sai lầm nào cả”. Cuối cùng đóng góp lớn nhất mà tác giả dẫn chứng là cuộc cách mạng trong nền âm nhạc cổ điển. Nhiều thế kỷ trước phần đông mặc định rằng nhạc cổ điển chỉ dành cho đàn ông, thậm chí đến giữa thế kỷ 20, đàn ông luôn độc tôn ở một số vị trí đặc biệt trong dàn nhạc (như chỉ huy trưởng) nhưng rồi cuộc cách mạng thần kỳ bắt đầu khi người ta đặt bức màn che ngăn cách giữa ban giám khảo và thí sinh dự thi, một khi không bị bất kỳ tác động nào về ngoại hình, giới tính thì trong một số cuộc thi tuyển phụ nữ đã xuất sắc vượt qua đàn ông. Giờ đây để đảm bảo tính trung thực và khách quan “Ở một số nơi trong suốt buổi biểu diễn thử, người ta đặt ra các nguyên tắc nghiêm cấm thành viên của ban giám khảo bàn bạc với nhau để ý kiến người này không ảnh hưởng đến cách đánh giá của người kia. Các thí sinh không được xác định theo tên mà theo số báo danh. Người ta sẽ dựng lên tấm màn che giữa ban giám khảo và các thí sinh dự thi” (tr 370) và cuộc cách mạng này đã mang đến cho nữ giới những điều mà tưởng như không thể.

“Trong chớp mắt” – Blink là một quyển sách thú vị dành cho những ai thích khám phá về bộ não và tư duy của con người hoạt động như thế nào trong những tình huống khác nhau. “Trong chớp mắt” thực sự hấp dẫn và đáng tin cậy, góp phần đưa Malcolm Gladwell nằm trong top 100 người có ảnh hưởng nhất thế giới được bầu chọn bởi tạp chí Times năm 2005.

Cá nhân đánh giá thì “Trong chớp mắt” – Blink viết khá hay, cho ta những ý tưởng mới trong cuộc sống, khám nhiều điều thú vị về con người, tuy nhiên điều không thích nhất bao gồm quyển “Những kẻ xuất chúng” – Outliers thì cách lập luận và dẫn chứng của tác giả nhiều trường hợp khá dài dòng, trúc trắc khó hiểu, bố cục không cụ thể theo chương, mục để người đọc dễ nắm bắt và ghi nhớ mà thiên về Fiction nên đọc xong phải đọc lướt qua lần nữa để nắm bắt các ý chính.

Chúng ta vẫn thường nghĩ rằng mình làm chủ tư duy và suy nghĩ của mình nhưng thực sự là không phải vậy, ít nhiều trong những quyết định mà chúng ta đưa ra hàng ngày đều bị tác động một cách vô thức từ những thông tin thu thập được ở xung quanh, đó có thể là hình ảnh chúng ta thấy trên đường, những trang sách chúng ta học, những bộ phim chúng ta xem, những câu chuyện mà chúng ta được nghe và xa hơn là nền văn hoá chúng ta đang sống v.v.v. Những tác động động đó rất tinh vi mà chúng ta không nhận thức được.

Chẳng hiểu sao tôi thích những cuốn sách của Malcolm Gadwel chúng nói về những thứ lặt vặt hàng ngày mà chúng ta ít khi lưu tâm đến, hoặc nhiều khi chúng ta mặc định như thế mà ít khi tìm tòi suy nghĩ, ngoài ra tôi thích nó bởi vì chúng như giải đáp những gì thắc mắc đang chứa đựng trong đầu mình, những gì Gladwell đề cập đến cũng là nhưng gì tôi đang hoài nghi và suy nghĩ mà chưa có lời giải thích thỏa đáng, cái hay của ông là có mối quan hệ rộng và đi nhiều nơi nên ông có điều kiện sư tập, ghi chép và diễn giải chúng theo một cách nhìn khác với mọi người.
____

Blogger Narcissus/ Hành khuất lang thang
Trong chớp mắt: Sức mạnh của việc nghĩ mà không cần suy nghĩ

Search

What are you interested in? Explore some of the best tips from around the city from our partners and friends.